عنوان کتاب که توسط یک مورخ و بانکدار سابق نوشته شده، مطمئناً با توجه به اصول بازاریابی انتخاب شده است؛ کتاب باید برای همه خوانندگان علاقه‌مند به سرمایه‌داری -به‌عنوان سیستم اقتصادی مسلط جهان- و منشأ آن هستند و همچنین برای کسانی که علاقه‌مند به اسلام و سهم آن در تمدن هستند جذاب باشد.
گروه اول احتمالاً با شک و تردید سراغ کتاب خواهند رفت، و گروه دوم با امید. وقتی واژه‌های «سرمایه‌داری» و «اسلام» در یک جمله ظاهر می‌شوند، معمولاً به ناسازگاری آنها اشاره می‌شود: منتقد اغلب وارد مباحثه با مسلمانانی می‌شود که بر «شرارت ذاتی» سرمایه‌داری پافشاری می‌کنند.
خوانندگان مسلمانی که جذب عنوان کتاب شده‌اند ممکن است با خواندن آن تا حدودی ناامید شوند از این که بفهمند فصل اول، با عنوان «ثروتمندترین مرد عربستان»، دربارهٔ کسی نیست جز پیامبر محبوبشان، که به اعتقاد آنها، اگر به معنا محدود کلمه زاهدانه زندگی نمی‌کرد، قطعاً یک زندگی مقتصدانه و ساده، و در مواردی سخت داشت.
آنها احتمالاً بلافاصله منابع فراوان کتاب را جستجو خواهند کرد (یادداشت‌های پایان هر فصل و ۱۵ صفحه کتابشناسی را) و فقط ناامیدتر خواهند شد: کوهلر بیشتر به منابع دست دوم متکی است. او به طور گسترده از شرق‌شناسان قرن نوزدهم مانند ادوارد ساچائوی آلمانی، آلویس اشپرنگر اتریشی (که حدوداً ۱۳ اثر او مورد استناد قرار گرفته) و واشنگتن ایروینگ، داستان‌نویس آمریکایی و نویسندهٔ ریپ ون وینکل و افسانهٔ اسلیپی هالو و همچنین کتاب زندگی محمد و پیروانش نقل قول آورده است. از ماکس وبر، هرودوت، پلینی، و فیبوناچی هم نام برده شده است. به تعداد کمی از مورخان معتبر مسلمان در خود دوران اولیه اسلامی (مثلاً طبری) استناد شده است.
اما مسلمانان ترجیح می‌دهند هنگامی که کسی در مورد دین یا پیامبرشان اظهارنظر می‌کند، آیاتی از قرآن، یا احادیث معتبری هم در تأیید سخن خود بیاورد. کهلر در همان اوایل کتاب فقط یک‌بار و آن‌هم بدون ارجاع، به صحیح بخاری[1] اشاره کرده است. در کتاب حدیث مشکوکی آمده که در اصل لئون کائتانی، شاهزاده ایتالیایی و شرق‌شناس قرن نوزدهمی، در کتابی با عنوان سالنامه اسلام[2] ادعا کرده که این حدیث در مجموعه صحیح بخاری آمده است. به‌نظر می‌رسد که نویسنده این کار را کرده تا غیرقابل اعتماد بودن ادبیات حدیثی به‌عنوان منبع تاریخی نشان داده شود. مجموعه احادیث ترمذی دست‌کم یک‌بار مورد استناد قرار گرفته و در کل کتاب فقط ۱۳ بار از قرآن نقل قول شده است در حالی که چندین‌بار به کتاب داستانی هزارویک‌شب ارجاع داده شده است.
کتاب فقط خوانندگان مسلمان را ناامید نمی‌کند. هر کس دنبال مدل یا نظریه اقتصادی‌ای باشد که بتواند ثابت کند سرمایه‌داری واقعاً با اسلام سازگار است یا حتی از آن نشأت می‌گیرد، ناامید خواهد شد. این کتابچه راهنمای اقتصاد اسلامی نیست. مایه تاسف است، زیرا احادیث زیادی داریم که قابلیت تفسیر و مدل‌سازی توسط فردی با درک معتبر از اقتصاد مدرن را دارند.
اما آنچه دست‌مان را می‌گیرد چندین فصل است که ماهیت، شرایط و نحوه انجام تجارت در اوایل اسلام (و قبل از آن) را توصیف می‌کند، و این که چگونه با افزایش اندازه اقتصاد و جریان تجارت بین‌المللی، تجارت چگونه تکامل یافته است. یک فصل مرکزی سیستم قیراد (به معنای واقعی کلمه وام) را مورد بحث قرار می‌دهد و توضیح می‌دهد که چگونه افرادی که دارای ثروت (سرمایه) مازاد هستند (اغلب از طریق کارگزارانی) در کاروان‌ها سرمایه‌گذاری می‌کردند و معمولاً تا زمان بازگشت کاروان سرمایه‌گذاری خود را دو برابر می‌کردند. آیا این‌ها را می‌شود دلیلی بر اینکه اسلام سرمایه‌داری را تائید می‌کند در نظر گرفت؟
ما می‌آموزیم که چگونه تجارت بین‌المللیِ متکی بر کاروان اشتران بر اشکال بعدی تجارت بین‌المللیِ متکی بر سفر دریایی تأثیر گذاشته است؛ یک علامت تساوی بین کاروان و ناوگان تجاری کشیده می‌شود. کوهلر نشان می‌دهد که چگونه بزرگ‌شدن تجارت بر عرضه پول فشار وارد می‌کند، و تولد متعاقب دینار طلا و درهم نقره اسلامی را توصیف می‌کند – یک سیستم پولی جدید و مجزا، مستقل از سکه‌های ازرده‌خارج‌شده بیزانس. ما در مورد موضع اسلام در مورد بازارهای آزاد (آنها تشویق می‌شوند)، قیمت‌گذاری کالاها (قیمت‌ها نباید تحت کنترل دولت باشد، بلکه «در دست خدا» است) و مالیات (نباید بیش از حد سنگین باشد) می‌خوانیم. به ما در مورد مؤسساتی مانند فُندُق (کاروانسرا) گفته می‌شود که تجارت بین‌المللی را با فراهم کردن مکانی امن برای تجار مسافر و ذخیره کالاهایشان در سرزمین‌های خارجی تسهیل می‌کنند.
فصل نتیجه‌گیری موضوعات مختلفی را مطرح می‌کند از جمله موضوع مهم «زوال اقتصادی جهان اسلام». برای این پدیده دلایل مختلفی ذکر شده است؛ از حمله مغولان تا کشف راه دریایی به هند از سوی پرتغالی‌ها، و کشف آمریکا. اما از نظر نویسنده، بزرگترین عامل دخالت دولت در بازار بوده است. ابن‌خلدون در این زمینه در سال ۱۳۳۷ هشدار داده بود اما از سوی سلاطین مصر نادیده گرفته شد: مداخله‌گران قرن بیست‌ویکمی هم باید از این موضوع درس بگیرند.
به طور کلی، با کتابی آسان‌خوان، لذت‌بخش و گاهی جذاب سروکار داریم بخش اعظم کتاب نگاهی شتابزده و ایده‌محور به یک دوره شگفت‌انگیز تاریخ است، دوره‌ای که با تکنیک مقایسه با سایر دوره‌ها و مناطق و در واقع با داستان‌هایی مانند هزار و یک شب شناسانده شده است. (منبع: دانشگاه کسب‌وکار وستمینستر)
Economic Affairs, volume 35, issue 1, 2015
[1] بخاری، یا در اصل محمد بن اسماعیل جوفی، که در سال ۸۱۰ در بخارا متولد شد، مشهورترین در میان شش نفری است که احادیث پیامبر را گردآوری و صحت انتساب آنها را بررسی کرده‌اند. مجموعه تحقیقات گسترده او با عنوان الجامع الصحیح المسند المختصر من عمر رسول‌الله و سننه ایامه که معمولاً مختصرا باعنوان صحیح البخاری شناخته می‌شود
[2] سالنامه اسلام (Annali dell’Islam) یک مجموعه ده جلدی است که در آن کائتانی تحقیقات خود درباره خاستگاه اسلام و قرآن را منتشر کرده است.
