تصوری که از مادری داریم، پیوندی عمیق با پروژهٔ دولتسازی مدرن دارد. در دورهٔ مشروطه بود که نخستین بار مفهوم مادری با پرورش شهروندان پیوند خورد و زبان جدیدی پدید آمد که مادر را نه فقط استعارهای برای وطن، بلکه مفهومی کلیدی در پرورش ملت میانگاشت. مادری در تاریخ ایران مدرن بدین نحو با قلمروی سیاست پیوند یافت و خود بدل به عرصهٔ سیاستگذاری دولتی گشت.
فقط در ایران نبود که زنان به طور عام و مادران به طور خاص در اولویت برنامههای اصلاحطلبان جامعه قرار گرفتند، در سراسر جهان اصلاحطلبان بودند که عرصهٔ شخصی زندگی زنان را سیاسی کردند تا جامعهای مدرن ایجاد کنند. مادری نه فقط با مسالهٔ زنان، بلکه پیوندی مهم با بهداشت یا به قولی حفظالصحه داشت که آن زمان مسالهای حیاتی برای پرورش شهروندان به شمار میرفت. در ایران نیز مانند دیگر کشورها، زادن شهروند سالم مسائلی در باب سلامت ملت پیش کشید، مسائلی از جنس بیماریهای مقاربتی گرفته تا بهبود و توسعهٔ خدمات مامایی و آموزش زنان برای تبدیل شدن به مادرانی بهتر تا کنترل زادوولد و نرخ رشد جمعیت.
همین دغدغهٔ دوگانه در باب نقشهای اجتماعی تازه برای زنان و مسالهٔ بهداشت عمومی شهروندان بود که پرورانندهٔ گفتمانی سیاسی شد که کاشانیثابت مادرگرایی میخواند و چارچوب سیاست مادری در ایران مدرن را تعیین کرد. هدف فیروزه کاشانیثابت در کتاب زایش شهروندان: زنان و سیاست مادری در ایران واکاوی همین تاریخ مادری در ایران است. کاشانیثابت با تمایز گذاشتن میان ایدئولوژی مادرگرایی و فمینیسم، معتقد است مادرگرایان هدفی برای مبارزه با پدرسالاری یا دستیابی به برابری جنسیتی نداشتند، اما اولویتهای آنان در خدمت پیشبرد ایدئولوژی سیاسی دولت اهمیت یافت.
در همینحال فمینیستها از گفتمان مادرگرایی بهره بردند تا دستاوردهایی برای زنان در عرصهٔ آموزش، اشتغال و برابریهای جنسیتی کسب کنند. در صحنهٔ همین کشمکشهای میان مادرگرایان و فمینیستها و اصلاحطلبان اجتماعی و سیاستهای دولتی بود که در نهایت معنای مادری مدرن شکل گرفت. کتاب دورانی طولانی را در بر میگیرد، از اواخر دوران قاجار تا جمهوری اسلامی و از منابعی گسترده بهره برده است، از رسالههای اولیه دربارهٔ حفظالصحه گرفته تا اسناد بایگانیهای دولتی و سفرنامههای اروپایی و مطبوعات عامهپسند، رسالههای دینی و خاطرهنگاریهای زنان ایرانی.
کتاب در بخش اول «بهداشت و شهروندی» از تاریخ سیاستهای مادرگرایانه و تولیدمثل در ایران استفاده میکند تا تاریخی اجتماعی از ایرانِ مبتلاء به بیماریهای مسری و همهگیریها ارائه دهد. تمدن در دورهٔ قاجار به این نحو با مسالهٔ سلامت عمومی پیوند یافت و زبانی تازه از علم پدید آمد که بهداشت و سلامت را با میهنپرستی گره میزد.
این روند به مشروعیتزدایی از حرفهای چون مامایی انجامید، مامایی در تضاد با علم مدرن مسئول مرگومیر مادران و نوزادان دانسته شد و از آن مهمتر که ماماها به عنوان نماد زنان پیر و خرافی متعلق به گذشته تحقیر شدند و نقش مراقبان سنتی زن در مقابل گفتمان عمدتاً مردانهٔ پزشکی مدرن مورد تردید قرار گرفت.
در بخش دوم «ازدواج، مادرانگی و تمایلات جنسی» کاشانیثابت به تغییرات نهادی میپردازد، چطور ازدواج به عنوان نهادی اخلاقی در برابر بیبندوباری مطرح شد و طیفی وسیع از مسائل اجتماعی دربارهٔ ازدواج و تمایلات جنسی در جامعهٔ ایران مطرح گشت، مسائلی از قبیل بیماریهای مقاربتی، تنفروشی، تجرد، چندهمسری و کودکهمسری و زایمان و پرستاری. در نهایت، بخش سوم کتاب دربارهٔ بلوغ سیاسی زنان در اواخر دورهٔ پهلوی است و به سیاستهای تنظیم خانواده و سلامت عمومی و جنبش حق رای و سوادآموزی و مطالبهٔ آزادیهای مدنی میپردازد و نشان میدهد پیامدهای ایدئولوژی مادرگرایی برای فمینیسم و مسالهٔ زنان چه بود.
دست آخر کتاب این سوال را مطرح میکند که چطور جمهوری اسلامی آرمانهای مادرگرایانهٔ سکولار را با اهداف اسلامی مطابقت داد.
زایش شهروندان اثری جامع، گسترده و خوشخوان است که با ابزار تحلیلی مادرگرایی به بازخوانی تاریخ اجتماعی ایران مدرن میپردازد. اگرچه در این مطالعه، مقایسههایی ارزشمند با کشورهای غربی و سیاستهای مادری در این کشورها مطرح شده، اما غیاب چنین قیاسهایی دربارهٔ کشورهای منطقه که احتمالاً بیشترین شباهتها را با ایران داشتهاند، در کتاب چشمگیر است.