ناداستان‌هایی از مهاجرت: به کدام زبان خواب می‌بینی؟‌

کتابی که میان زبان‌ها و فرهنگ‌ها و زیست‌جهان‌های دنیای عرب و زبان انگلیسی در رفت و آمد است

مهاجرانی که از مکزیک وارد ایالات متحده شده‌اند، توسط گمرک و حفاظت مرزی تگزاس، در صف بررسی مدارک قرار گرفته‌اند. عکس: اریک گی | منبع: AP

دومین کتابِ مجموعهٔ «زندگی میان زبان‌ها»، مجموعه‌ای است از ناداستان‌های رواییِ ده نویسندهٔ عرب‌آمریکایی که سال‌ها در غرب زندگی کرده‌اند و اغلب، به‌جز زبان مادری‌شان، به زبان انگلیسی هم می‌نویسند. این نویسندگان، در ناداستان‌هایی خلاقانه و با سبک‌هایی گوناگون و صداهایی متفاوت، تجربهٔ زیسته و تأملات مهاجرانی از کشورهای مصر، مغرب، لبنان، لیبی و فلسطین را بازنمایی کرده‌اند و دریچه‌هایی تازه به مضامینی مانند سیاست، خانواده، فرهنگ و نژاد گشوده‌اند.

در ششم اکتبر ۲۰۲۳ وقتی نوار غزه، نبردگاهی خونین شد و جهانیان، تبدیل به دو دستهٔ «ایستادن در کنار اسرائیل» و «فلسطین را آزاد کنید» شدند، ما مردم خاورمیانه در هرکجای دنیا سینه‌هایمان از غم جانانه می‌سوخت؛ آتشی در دل‌مان افتاده بود که کاشانه می‌سوخت. در مجمر دل‌هایمان، سپند و عود بود و… در آن روزها، من در حال خواندن قصه‌‍ٔ خانه‌هایی بودم که دیگر نبودند. مشغولِ مرور یک سرگذشت طولانی و ناتمام «غیاب» بودم.

همه چیز برای من از این پاراگراف شروع شد. خطوطی که سال‌هاست در روزگار هجرت به آن‌ها فکر می‌کنم و با آن‌ها روز‌به‌روز زندگی می‌کنم: «به کدام زبان فکر می‌کنی؟ به کدام زبان خواب می‌بینی؟‌ به کدام زبان لطیفه یا ناسزا می‌گویی؟ به کدام زبان دروغ می‌گویی یا اعتراف می‌کنی؟ ترانه‌های چه زبانی را زمزمه می‌کنی؟ چه کلمه‌ها، اصطلاحات و ضرب‌المثل‌هایی را از زبانی دیگر به قلمروی حرف‌های روزمره‌ات آورده‌ای؟ این روزها که تمام‌وقت مشغول تماشای شش فصل فلان سریال کره‌ای، انگلیسی یا ترکی هستی، در کدام زبان زندگی می‌کنی؟ کسی که با زبانی غیر از زبان مادری‌اش سروکار دارد، از این سؤال‌ها زیاد می‌شنود.»

اهمیت کتاب برای من، شنیدن صداهای تازه‌ای بود از سرزمین‌هایی دور و نزدیک، از همسایگانی که زبان‌مان، غذاهای‌مان، عطر ادویه‌هایمان با هم گره خورده و بسیار درهم‌تنیده شده‌ایم. قصه‌هایی که شاید فکر می‌کنیم شنیده‌ایم و می‌دانیم و از آن‌ها با‌خبریم اما هرگز وارد جزییاتِ زند‌گی‌بخشِ هیچ‌کدام نشده‌ایم. مثلا روزی که بن‌لادن کشته می‌شود و خبرش در آمریکا پخش می‌شود چطور می‌تواند به زندگی یک دختر مصری آفریقایی-آمریکایی مرتبط شود و چطور منِ ایرانی می‌توانم با آن همدلی داشته باشم. یا مثلاً چطور به عنوان یک ایرانی که در ایران زندگی نمی‌کند، وقتی داستان «بابا و پونیاک» را می‌خواندم قلبم می‌تپید و خیال‌پردازی می‌کردم وقتی به اینجای داستان رسیدم: «هم‌زمان با درخشش کوتاه انقلاب مصر در سال ۲۰۱۱ دوستانم به آسانی متقاعدم کردند که برای سفر جاده‌ای برنامه‌ریزی کنیم: سفری به کشورهای عربی تازه‌آزادشده از دیکتاتوری. قرار بود کاروان آزادی ما از تونس -اولین کشوری که دیکتاتوری‌اش را سرنگون کرد- راه بیفتد، بعد به لیبی برویم که دیکتاتورش در سوراخی پنهان بود. بعدش برسیم به مصر که مردمش هنوز در میدان تحریر مشغول رقص و پایکوبی بودند و دست آخر هم برسیم به سوریه که فکر می‌کردیم انقلاب بعدی آنجا رخ می‌دهد.»

نویسنده دیگر به نام ایمان مرسل که استاد دانشگاه آلبرتا در رشته زبان عرب است از گوشهٔ دیگر مهاجرت و زندگی در غرب نوشته: از زبان لهجه‌دار که شخص لهجه‌‌دار چقدر تلاش کرده و تمرین کرده تا لهجه‌اش را مدتی طولانی سرکوب کند و پنهان. اما در نهایت، لحظهٔ مهلک فرا می‌رسد و او شکست می‌خورد، مثلاً لحظه‌هایی که خشمگین است و… لهجه‌ای که بعضی اوقات بر اساس رابطهٔ استعمارگر و استعمارشده، طبقهٔ فرودست و طبقهٔ برخوردار و رابطهٔ شهر و روستا چیده شده است.

آخرین روایت کتاب، از نعمومی نویسندهٔ فلسطینی‌ست که در میزوری آمریکا متولد شده است و یک‌بار برای دیدن مادربزگش به کرانهٔ باختری می‌رود. او خودش را شاعر آواره می‌نامد و شرح این سفر ساده و روشن و گرم است: پر از جزییات و خوردنی‌های معطر(اریجه شوربای عدس، شکوفه پرتقال و سوپ روغن زیتون) و حضور خانواده و جمعیت روستا و قصه‌های غیاب خانه‌ها و زمین‌ها و درختان زیتون در گوشه کنار این داستان: «از جنگیدن خسته‌م. همه عمرم جنگیدم. فقط می‌خوام از یه چیز مطمئن باشم: اینکه صبح که بیدار میشم درخت انجیرم هنوز درخت انجیر من باشد. همین.»

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *