جلال ناخوانده؛ پشت‌صحنهٔ تاریخی غرب‌زدگی

آیا ما نوشته‌های تأثیرگذار جلال آل‌احمد را درست خوانده‌ایم؟ خواهرزادهٔ او سعی می‌کند براساس دست‌نوشته‌های منتشرنشدهٔ او نشان دهد برداشت معمول از دو کتاب مهم آل‌احمد درست نبوده است

 جلال ناخوانده عنوان کتابی‌‌ست که در آن غلامرضا خاکی به گفت‌وگو با محمدحسین دانایی (خواهرزاده جلال آل‌احمد) درباره دو رساله مهم جلال یعنی غرب‌زدگی (۱۳۴۱) و در خدمت و خیانت روشنفکران (۱۳۴۷) نشسته است. بخش مهمی از این گفت‌وگو به یادداشت‌های منتشرنشده جلال برمی‌گردد که جلال در آن‌ها روند نوشته‌شدن این دو رساله را با جزئیات کامل توضیح می‌دهد. بر همین اساس جلال ناخوانده بیشتر از اینکه به تحلیل مفهومی این دو رساله که تأثیر مهمی در جریان روشنفکری معاصر ایران داشتند بپردازد، به توضیح تاریخی شکل‌گیری آن‌ها می‌پردازد که تاکنون کمتر مورد توجه واقع شده است. خاکی پیش از آغاز گفت‌وگو با دانایی به اختصار به اهمیت مسئله غرب‌زدگی اشاره می‌کند و پرداخت جلال (مشخصاْ در نیمه اول دهه ۴۰) به آن را در یک روند تاریخی توضیح می‌دهد؛ به این معنا که مسئله غرب‌زدگی لزوماْ با جلال آغاز نمی‌شود و به سال‌ها قبل برمی‌گردد -حتی به سال‌های برآمدن جنبش مشروطه‌خواهی و سال‌هایِ پیش از آن. جلال با وام‌گیری این مفهوم از احمد فردید که خود نیز در آغاز رساله غرب‌زدگی مستقیماْ به آن اشاره می‌کند، آن را در یک صورت‌بندی جدید که بیشتر مشخصه اجتماعی-سیاسی دارد، مطرح می‌کند.

دانایی در جریان گفت‌وگو تلاش می‌کند با ارجاع مستقیم به یادداشت‌هایِ جلال، به نکاتی اشاره کند که پاسخی به انتقادهای به زعم او نادرست به جلال و ایدهٔ غرب‌زدگی او باشد؛ انتقادهایی که بیشتر، جلال را یک سوژهٔ ضدمدرن و «واپس‌گرا»ی «ارتجاعی» معرفی می‌کنند که با طرح مسئلهٔ غرب‌زدگی به تقویت ایدئولوژیک جبهه نیروهای اسلام سیاسی کمک کرد و کار به جایی رسید که صحبت از مؤلفه‌های سیاسی دنیای مدرن از جمله دموکراسی، سکولاریسم، لیبرالیسم و.. امر مذمومی در جامعه آن وقت ایران به حساب آمد و امروز نیز این شکل از مواجهه به‌ویژه از سوی حاکمیت وجود دارد. با این حال دانایی غرب‌زدگیِ جلال را نه یک رویکرد ارتجاعی، بلکه نقد وابستگی به غرب می‌داند و جلال را منتقد جدی سیاست‌های استعماری غرب در کشورهای جنوب معرفی می‌کند. به بیان دانایی، جلال نه منتقد مشی پیشرفت و ترقی -که اتفاقاً در دنیای غرب به نتایج درخشانی نیز منجر شد- بلکه منتقد هر شکلی از «تقلید» و «وابستگی» صرف بود که عملاً به نفی خوداتکایی ما می‌انجامید و ما همواره باید گوش به فرمان آن غولِ بزرگ باشیم تا «نظر لطفی به ما داشته باشد». راه‌حلِ جلال نه پشت کردن به دستاوردهای دنیای مدرن، بلکه درونی‌کردن آن‌ها از جمله علم و تکنولوژی بود که به نفی وابستگی و تقویت خوداتکایی ما می‌انجامید.

رساله در خدمت و خیانت روشنفکران یکی از ابعاد غرب‌زدگی است که جلال در آن به بررسی چگونگی تحقق پروژه غربی‌سازی در جوامع «عقب‌مانده» و پیرامونی می‌پردازد. جلال غرب‌زدگی را یک «بیماری فرهنگی» معرفی می‌کند که بافتار اجتماعی جامعهٔ هدف را تغییر می‌دهد. او در رساله غرب‌زدگی به توضیح ویژگی‌های این بیماری فرهنگی اشاره می‌کند و در ادامه در رساله در خدمت و خیانت روشنفکران به نفوذ این بیماری و راه‌هایِ انتشار آن -که او جبهه روشنفکری را از کانال‌هایِ مهم آن می‌داند- می‌پردازد. دانایی ایدهٔ خلق رساله در خدمت و خیانت روشنفکران را وقایع ۱۵ خرداد ۴۲ می‌داند که جلال در یادداشت‌هایِ خود می‌نویسد «طرح این دفتر در دی ماه ۱۳۴۲ ریخته شد، به انگیزه خونی که در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ از مردم تهران ریخته شد و روشنفکران در مقابلش دست‌هایِ خود را با بی‌اعتنایی شستند».

دانایی در جلال ناخوانده در گفت‌وگو با خاکی می‌کوشد منظومهٔ فکری جلال را بیرون از روایت‌های به زعم او بیشتر «غرض‌ورزانه» و «ناخوانده» یا به نفع این یا آن جناح قدرت با تأکید بر یادداشت‌های روزانه او ترسیم کند و نشان دهد پروژه انتقادی جلال نه بیگانه با وضعیت آن روز جامعه ایران، که اتفاقاً برعکس از دل جامعه ایران به‌ویژه پس از وقایع دهه ۲۰ و کودتای ۲۸ مرداد ۳۲ بیرون می‌آید و نمی‌توان آن را صرفاْ یک پروژه «فکری/انتزاعی» جدا از وضعیت اجتماعی و سیاسی جلال در نظر گرفت.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *