ساز مارکسیسم غربی را چه کسی کوک کرد؟

کتابی جنجالی از مارکسیستی که می‌گوید مکتب فرانکفورت بخشی از دستگاه فرهنگی امپریالیستی آمریکا بود

کتاب گابریل راکهیل بی‌شک جنجال‌برانگیزترین کتاب محافل مارکسیستی در سال گذشته بوده است. کتاب نقدی جنجالی است به مکتب فرانکفورت و رابطهٔ نظریهٔ مارکسیستی و قدرت فرهنگی آمریکا در جنگ سرد. راکهیل در کتاب چه‌کسی خرج نی‌نوازان مارکسیسم غربی را داد؟ ادعا می‌کند که مارکسیسم غربی در این دوران ابزاری در دست سیا برای غیررادیکال و غیرانقلابی کردن مارکسیسم بود. عنوان کتاب به ضرب‌المثلی معروف در زبان انگلیسی اشاره دارد: «آن‌کس که پول نی‌نواز را می‌دهد، آهنگش را هم معلوم می‌کند».

راکهیل استاد فلسفه، مارکسیست و از شاگردان ژاک دریدا، لوس ایریگاری و آلن بدیو بوده و از سال ۲۰۰۸ هم مدیر «کارگاه نظریهٔ انتقادی» در پاریس است. نظر جنجالی راکهیل این است که نظریهٔ انتقادی مکتب فرانکفورت و البته نظریهٔ اجتماعی فرانسوی، هر دو کالاهای صنعت جهانی نظریه‌اند که بازار آکادمیک جهان سرمایه‌داری را اشغال کرده‌اند. مهم‌تر آن‌که این نظریات صرفاً از سیاست انقلابی فاصله نگرفته‌اند، بلکه از نظر مادی هم نهادهای امپریالیستی به آن‌ها شکل دادند تا به «مارکسیسم بی‌خطر» پروبال دهند. تلاش راکهیل ترسیم مرزی است میان مارکسیسم ضدامپریالیست و آن‌چه خود او «صنعت نظریهٔ امپریالیستی» می‌نامد.

راکهیل با تکیه بر اسناد آرشیوی و تحقیقات گسترده دربارهٔ سیا و بنیادهای فرهنگی در دوران جنگ سرد می‌گوید که دانشگاه‌ها فقط جریان‌هایی را تامین مالی می‌کردند که مارکسیسم را با لیبرال دموکراسی غربی سازگار کند. به نظر موافقان کتاب، راکهیل گامی بزرگ برای مطالعهٔ نظام تولید دانش در آمریکا (با تکیه بر روشنفکران مارکسیست) برداشته است. جنجالی‌ترین بخش‌های کتاب دربارهٔ متفکرانی چون هورکهایمر، آدورنو و مارکوزه است و آن‌ها را مستقیماً در شبکه‌های عینی قدرت دولت آمریکا نشان می‌دهد. به نظر راکهیل برخلاف چیزی که اغلب تبلیغ شده، آن‌ها تبعیدیانی منزوی نبودند، بلکه با درجات مختلفی از آگاهی در دستگاه امپریالیستی فرهنگی مشارکت داشته‌اند. نظریه در جنگ سرد خود یک سلاح بود. کتاب به کسانی چون فوکو و دریدا نیز می‌پردازد، اما تخریب‌کننده‌ترین نقدهایش علیه هورکهایمر و آدورنوست و آن‌ها را ضدکمونیست‌هایی می‌داند که در گروه‌های صوری سیا مثل «کنگره برای آزادی فرهنگی» کار می‌کنند و آدورنو که حتی در نشریه‌ای با بودجهٔ سیا مطلب منتشر می‌کند.

بااین‌حال طبعاً کتاب راکهیل مخالفان بسیاری هم دارد، خصوصاً نقدهای بسیاری به روش‌شناسی اوست. اولاً که او «مارکسیسم غربی» را به مثابه بلوکی یکپارچه می‌بیند و تفاوت‌های درونی و تحولاتش را نادیده می‌گیرد. او با تمرکز بر جایگاه نهادی و بودجه، به جریانی فکری نسبت‌هایی می‌دهد که لزوماً ارتباط مستقیمی با هم ندارند، چون فلان متفکر در فلان نهاد و با فلان بودجه کار کرده است، پس لزوماً در کار رادیکال‌زدایی از مارکسیسم بوده است؟

خود راکهیل معتقد است که کتابش در مورد بحث‌های معمول آکادمیک نیست و مداخله‌ای در مبارزهٔ جهانی بر سر «آگاهی» به شمار می‌رود. او می‌گوید باید جبههٔ خود را انتخاب کنید و آدم‌هایی مثل لنین، مائو، چه‌گوارا و فیدل کاسترو را در مقام مارکسیست واقعی و بدیل‌های واقعی امپریالیسم در برابر مارکسیست‌های غربی قرار می‌دهد. اما در نهایت، لحن کتابش آن‌قدر متهم‌کننده و برچسب‌زننده است که موجب لشکرکشی‌ها و جنگ‌های کلامی در فضاهای چپ‌گرا و آکادمیک شده و انگار می‌توان به وسیلهٔ کتابش آدم‌هایی را بدون خواندن نظریاتشان بی‌اعتبار کرد.

در نهایت، کتاب به عنوان اثری جدلی در سنت مارکسیستی، تکان‌دهنده و روشنگر است و حداقل ما را وا می‌دارد تا به این مساله بیاندیشیم که نهادهای تامین مالی خصوصاً در فضای امروز که انگار پروژه‌های آکادمیک بدون چنین بودجه‌هایی پیش نمی‌روند، چطور بر نظام تولید دانش اثر می‌گذارند: در واقع، دعوتی به اندیشیدن دربارهٔ شرایط مادی تولید اندیشه. اما در حوزهٔ «تاریخ اندیشه» می‌توان گفت که کتاب راکهیل با دست‌کم گرفتن ماهیت متون مارکسیستی که دربارهٔ نویسندگانشان حرف می‌زند، به ورطهٔ کلی‌گویی‌های افراطی افتاده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *