ام. جان هریسون با رمان پایان همهچیز برندهٔ جایزه بوکر ۲۰۲۶ شد. هیئت داوران در این دوره گزینههای سرشناسی را کنار گذاشتند: کمدی پرشور لوک کنارد با نام کیف سیاه، اثر حماسی مارلون جیمز دربارهٔ همجنسگرایان جامائیکا با عنوان ناپدیدشدگان، نخستین رمان ربکا پری با روایت لغزنده در زمانش، به نام شاید پادشاه را اطعام کنیم، داستان بلوغ و هویتیابی در جزایر هبرید با نام جانِ جان اثر داگلاس استوارت و دست آخر روایت الیزابت استرات از زندگی فردی در آمریکای دوران ترامپ با عنوان چیزهایی که هرگز نمیگوییم. داوران در عوض کوتاهترین و تکاندهندهترین کتاب فهرست نهایی را برگزیدند، کتابی که در هیچ دستهبندی مرسومی جای نمیگرفت. تازه هریسون در ۸۱ سالگی، مسنترین برندهٔ تاریخ این جایزه معتبر هم به شمار میآید.
پرسش منطقی که شاید برای هر خوانندهای در ابتدای مطالعهٔ پایان همهچیز پیش بیاید این است: اصلاً در این داستان لعنتی چه خبر است؟ نزدیکترین روایتی که هریسون از پیشزمینهٔ وقایع به ما میدهد، با چنین جملاتی آغاز میشود: «در آغاز، اگر اصلاً بتوان گفت آغازی در کار بوده، هیچکس واقعاً سر در نمیآورد چه رخ داده است». تکتک جملات این رمان میتوانند دستخوش بازنگری، وارونگی و نقض مکرر شوند، تا جایی که ما نه فقط از نقطهٔ آغاز ماجرا بیخبریم، بلکه حتی مطمئن نیستیم اصلاً آغازی در کار بوده باشد. اطلاعات خواننده بیش از اطلاعات خود شخصیتها نیست؛ شخصیتهایی که «در این فاجعهٔ جدید معلق ماندهاند… فاجعهای ادامهدار و بیسرانجام که گویی پایانی ندارد».
بنابراین، با روایتی بدون آغاز و بدون انجام روبهروییم. اما این بیسرانجامی ابداً خوشایند یا شبیه ترانههای رمانتیک و دلگرمکننده نیست. با این همه، دستکم یک چیز را میدانیم و آن اینکه کجا هستیم: سواحل جنوبی بریتانیا، در دورهای که «بحران» به وضعیتی دائمی بدل شده است. سرآغاز بحران به هجوم موجوداتی بیگانه موسوم به «آیگِتی» برمیگردد که از عوالم دیگر به دنیای زمینی «نفوذ کردهاند». آنها منطقهٔ مالی و تجاری لندن (اسکوئر مایل) را به اشغال خود درآورده و آن را میدان جنگ خود ساختهاند. البته شیوهٔ مواجههشان با انسان خشونتی عریان و سرراست نیست، آنها در عوض بافت و بنیان واقعیت را دگرگون میکنند. رمان هریسون زندگی «فیلیپ تننت» ولگرد در سواحل جنوب و عمهاش «مارنی» را روایت میکند که به زوال عقل یا چیزی شبیه به آن دچار است. داستان، مسیر عبور آنها از دل این جغرافیای دگرگونشده و ارتباطشان با «سازهای» نیمهانسانگونه را پی میگیرد که این موجودات بیگانه خلقش کردهاند.
هریسون یکشنبهشب در نشستی گفت: «هر بار که وسوسه میشدم منطقی برای وقایع بتراشم، به خودم نهیب میزدم که اگر اینجا دست به توضیح و توجیه بزنی، عملاً وارد حوزهٔ ادبیات علمیتخیلی شدهای و این درست همان کاری است که به هیچ وجه نمیخواهم انجام دهم». چرا هریسون تا این حد در برابر قواعد ژانری مقاومت میکند؟ پاسخ را شاید بتوان در یادداشت وبلاگی او در سال ۲۰۰۷ درباره مفهوم «جهانسازی» در ادبیات داستانی پیدا کرد، جایی که این گرایش را «راه ملالآور شیفتگی به خورهبازی» نامیده بود. او گفته بود نویسندگان علمیتخیلی و فانتزی که تمام تلاش خود را صرف ساختن جهانهایی منسجم، کاملاً منطقی و خطکشیشده میکنند، در حقیقت دست به نوعی تقلب میزنند: «این شیوه از جهانسازی، بهترین و هیجانانگیزترین جنبههای ادبیات فانتزی را از بین میبرد، چراکه امر کنترلناپذیر، شهودی و خیالپردازی اصیل را تابع امور توضیحپذیر قرار میدهد و منطق روانشناختی، شاعرانه و عاطفی را با نوعی عقلانیت تصنعی عوض میکند»: طعنهای صریح به سنت فانتزی کلاسیک و دنیاهایی شبیه آثار تالکین. کلاهت را بالاتر بگذار گاندالف.
استدلال هریسون که در زمان خود بحثهای داغی در محافل ادبیات علمیتخیلی برانگیخت، محدود به فرم ادبی نبود، بلکه زمینهای فلسفی و سیاسی داشت. او معتقد است این سنخ از ادبیات «نسخهای دنیوی و خودشیفته از همان دیدگاه بنیادگرایانهٔ مسیحی است که جهان را ساعتی مکانیکی و خدا را ساعتساز میپندارد؛ رویکردی که نویسنده را در جایگاه مرکزی خدایی خُرد مینشاند». او باز هم پیشتر میرود و تأکید میکند که ریشهٔ بحرانهای کنونی در همین نگاه است: «همین تفکر انسانمحور بوده که جهان واقعی ما را تا مرز فاجعهٔ زیستمحیطی پیش برده است».
پس ادبیات داستانی ضعیف و کلیشهای صرفاً ذائقهٔ هنری ما را تخریب نمیکند، بلکه آخرالزمان را هم جلو میاندازد.
اما آیا پایان همهچیز رمانی دیریاب و دشوارخوان است؟ «دشواری» واژهای مناقشهبرانگیز در کارنامهٔ جایزهٔ بوکر است. در سال ۲۰۱۱ بود که داوران خواستار آثاری «خوشخوان» و داستانهایی «پرکشش» و سرگرمکننده شدند؛ اظهارنظری که جرقهٔ شکلگیری جایزهٔ رقیب بوکر، یعنی «جایزهٔ گلداسمیتز» را زد تا از آثاری تجلیل کند که زبان ادبی را بر پیرنگ و جسارت خلاقانه را بر منافع تجاری ترجیح میدهند (هریسون در سال ۲۰۲۰ برای رمان سرزمین مغروق دوباره سر برمیآورد برندهٔ همین جایزه شد). در سال ۲۰۱۸ نیز با انتخاب رمان شیرفروش نوشتهٔ آنا برنز (اثری با تکنیک جریان سیال ذهن درباره تنشهای سیاسی ایرلند شمالی) این جدال دوباره بالا گرفت و عدهای آن را اثری «درکناپذیر» توصیف کردند.
پایان همهچیز تجربهٔ مطالعهای «ساده» برای خواننده نیست. هریسون به سبک خود جهانی خلق میکند: دنیایی از فضاهای بینابینی و مرزی، پایانههای متروک کشتیرانی، سرابهای دریایی و انعکاس صدای دوردست توپخانهها. شاید در آغاز دلتنگ همان منطق داستانی آشنا و خطی شویم تا بتوانیم جای خود را در داستان بیابیم؛ اما جملات هریسون، با آهنگ درونی و گیرایی سبکیشان، به مرور مخاطب را به عمق لایههای رازآلود کتاب میبرند.
رمان سرشار از تصاویری بهیادماندنی است: کودکانی که از خاکستر آدم میسازند؛ ارواحی که از «حملات شبانه به درسدن» بازمیگردند تا روی نیمکتهای یادبود خود بنشینند و موجودات بیگانهای که از دریا میآیند و با سیم یه تختهای کهنه بیمارستانی وصل شدهاند. در لایههای زیرین اثر بازتاب آشکار بحرانهای جامعهٔ امروز به چشم میخورد: از ابهامات توسعهٔ هوش مصنوعی و بنبستهای سرمایهداری متأخر گرفته تا به گفتهٔ خود هریسون، «فروپاشی عقلانیت برآمده از ترامپیسم و فضای مجازی» و «تلاش توضیحناپذیر انسان برای تخریب و ترک همان زیستبومی که حیاتش بدون آن ممکن نیست». به رغم این نومیدیها، جرقههایی کمرنگ از امید نیز گاه در گوشهٔ قاب پدیدار میشود:
«با خود گفت: هر قدر که میخواهی میتوانی عشق بورزی. جهان را از آن خود کن و بگذار جهان نیز تو را تسخیر کند. این نگاه هیچ حاصلی ندارد جز آنچه در همین لحظه پیش روی توست، مثلاً همین که گاهی نور به شکلی تماشایی بر پهنهٔ دریا میتابد و چه خوشبخت بودهای که آن را دیدهای».
دستاوردها و ارزشهای ادبی رمان ام. جان هریسون بسیار است و جامعهٔ ادبی بختی بلند داشته که نویسندهای با این نگاه و چنین اثری در کنار خود دارد. | منبع: Observer