تقی ارانی اسطوره چپگرایان ایرانی است؛ مرد جوانی خوشتیپ و آراسته، دانشمند و تحصیلکرده، سالم و صالح، مستقل و ایراندوست و روشنفکر با آخر و عاقبتی تلخ و تراژیک که جذابیت او را برای جوانان آرمانگرا و تحولخواه صدچندان میکند. در میان مبارزان سیاسی ایران، قصهها و داستانهای زیادی از مقاومت قهرمانانه او در برابر عملهٔ ظلم و ستم روایت میشود، این که به رغم شایعات ناجوانمردانه اولیه، هرگز حاضر نشد رفقایش را لو بدهد و علیه ایشان سخنی نگفت.
کتاب تقی ارانی: یک زندگی کوتاه از شخصیت قهرمان چپگرایان ایرانی اسطورهزدایی میکند و برای نخستین بار، تصویری جامع و کامل از زندگی و زمانه او ارائه میکند. ارانی در این کتاب، تنها رهبر گروه موسوم به ۵۳ نفر نیست. او نه فقط موسس یا از بنیانگذاران حزب توده نیست، بلکه اتفاقاً از سوی برخی از اعضای اصلی این حزب، مورد سوءاستفاده قرار گرفته و قربانی ایشان محسوب میشود.
نویسنده بر خلاف اکثر آثاری که درباره تقی ارانی نوشته شده، خود را به دوره پایانی زندگی او فرو نمیکاهد و کل زندگی او را در چندین دوره روایت میکند: ۱. تولد و دوران کودکی در تبریز (۱۲۸۰ تا ۱۲۹۰)، ۲. مهاجرت با خانواده به تهران و تحصیل دوران ابتدایی و متوسطه (۱۲۹۰-۱۳۰۰)، ۳. سالهای تحصیل و کار در برلین (۱۳۰۰-۱۳۰۷)، ۴. بازگشت به ایران و سالهای آرام (۱۳۰۷-۱۳۱۳)، ۵. دوره ناآرام (۱۳۱۳-۱۳۱۶)، ۶. بازداشت و زندان و مرگ (۱۳۱۶-۱۳۱۸).
روایت هر یک از این دورههای زندگی تقی ارانی هم با توجه کامل به تحولات سیاسی و اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی ایران و جهان صورت میگیرد. اهمیت پرداختن به این بستر و زمینه (context) از آن جاست که به اعتقاد نویسنده، زندگی کوتاه ارانی محل تلاقی دستکم چهار نظام سیاسی است: قاجار، پهلوی، وایمار و رایش سوم. این نظامهای سیاسی «در طول سالهای پرآشوب بین دو جنگ سقوط یا ظهور کردهاند، با تار و پودی غنی از زندگی فرهنگی و فکری، دورهای با طنین خاصی در تاریخ معاصر و درگیریهای معمول بین دو جنگ».
دیگر ویژگی ممتاز کتاب، پرداختن به اندیشهها و آثار ارانی در حوزههای مختلف علوم و معارفی است که او دستی در آنها داشت: شیمی، فیزیک، ریاضیات، روانشناسی، فلسفه، ایرانشناسی. در نام نسخه انگلیسی و اولیه کتاب تقی ارانی یک «Polymath» خوانده شده که در فارسی «علامه»، «همهچیزدان» و «بحرالعلوم» ترجمه میشود.
یونس جلالی، نویسنده کتاب، متولد ایران (۱۳۳۹) و تحصیلکرده آمریکاست. او پژوهشگر تاریخ علم و تاریخ ایران و استادیار سابق دانشگاه استنفورد آمریکاست. کتاب در ابتدا در سال ۲۰۱۸به زبان انگلیسی توسط انتشارات Palgrave Macmillan منتشر شده و در سال جاری، غیر از روایت فارسی آن توسط خود نویسنده، ترجمهای از امیر میرحاج هم به همت نشر پارسه از آن منتشر شده است.
روایت کتاب ساده و سرراست است و تصویر نسبتا گویایی از تاریخ پرفراز و نشیب ایرانی در دوره مورد بحث ترسیم میکند. نثر کتاب نسبتا روان است و نویسنده غیر از استفاده از همه منابع و اسناد و مدارک موجود، برای تکمیل اطلاعات با شماری از افراد خانواده، دوستان، آشنایان و فعالان سیاسی و اجتماعی گفتگو کرده است.
کتاب به عنوان یک اثر تحقیقی، حاصل تلاشی احترامبرانگیز است و یکی از نمونههای نسبتا موفق زندگینامهنویسی در زبان فارسی محسوب میشود اگرچه خالی از نقد هم نیست. نخست آنکه نویسنده نگاهی کاملاً همدلانه با ارانی دارد و هیچ ارزیابی انتقادی از اندیشه و عمل او ارائه نمیکند.
دیگر آن که نویسنده در پرداختن به حواشی و زمینههای سیاسی و فرهنگی و اجتماعی زندگی ارانی، گاه دچار درازنویسی و پرگویی میشود، به ویژه برای مخاطبی که آشنایی نسبی با تاریخ ایران و جهان در دوره مورد نظر دارد. با اینهمه کتاب در اسطورهزدایی از ارانی و نشان دادن نقش مخرب و منفی دیگر «به ظاهر» ستایندگان او موفق عمل میکند و پرترهای واقعی از تقی ارانی به عنوان یک دانشمند چپگرای ایراندوست عرضه میکند.
