تاریخ اجتماعی تهران مدرن آخرین کتاب اشکان رضوانی نراقی، استاد جوان دانشکدهٔ شهرسازی دانشگاه تهران است که در حادثهٔ سقوط بهمن در ۶ دیماه ۱۳۹۹ در ارتفاعات شمال تهران درگذشت. کتاب با توجه به ایدهٔ «چرخش فضایی» در علوم اجتماعی نگاشته شدهاست. ایدهای که نخستین بار در آثار دیوید هاروی و هانری لفور نمود پیدا کرد و فضا را مفهومی خنثی و ثابت نمیبیند، بلکه تاکید میکند که روندهای اجتماعی و اشکال فضایی عمیقاً با یکدیگر مربوطند.
کتاب تاریخ اجتماعی تهران دربارهٔ گفتمان فضایی جدیدی است که از میانهٔ قرن نوزدهم تهرانی جدید آفرید و نمای تهران امروزی را باید با تحلیل این گفتمان بررسی کرد. اشکان رضوانی نراقی در مقدمهٔ کتاب میگوید که در تاریخنگاری مدرن ایران «فضامندی» (Spatiality) رویدادها نادیده گرفته شدند، مثلاً اگرچه صدها کتاب و مقاله دربارهٔ انقلاب مشروطیت ایران نگاشته شدهاند، فضامندی اعتراضات و فضای عمومی در این بررسیها مورد توجه نبودهاند، از سوی دیگر پژوهشهایی که بر شهرها و تاریخ زندگی شهری نیز متمرکز بودهاند، از امر اجتماعی فاصله دارند و فضا را امری انتزاعی، جدا و خالی از مردم دیدهاند. فضا در این پژوهشها به دانش فضایی تقلیل یافته و مردم ارواحی هستند که بدون هیچ تعاملی با آن، فضا را پر میکنند. با همین رویکرد است که اشکان رضوانی مقدم به بررسی تاریخ اجتماعی تهران مدرن در نسبت و تعامل مردم و فضا و تغییر گفتمانی که نمای شهر تهران را دگرگون می کرد، میپردازد.
هر فصل از کتاب به روابط اجتماعی-فضایی در دورههای مختلف تاریخ تهران مدرن می پردازد، فصل نخست بررسی نخستین مرحله از تغییر نگاه به شهر است که با سفرهای ایرانیان به اروپا آغاز میشود و با الگو قرار دادن شهرهای اروپایی است که گفتمان جدید تا میانهٔ قرن بیستم کاملاً بر فضای شهری مسلط میشود. یکی از روابط مهم مورد بررسی و آخرین مرحله در تغییر گفتمان، تغییر استراتژیهای فضایی حکومت در جهت کنترل اجتماعی و مشروعسازی قدرت در شهر یا به عبارت دیگر، فضامندی جنبشهای اجتماعی است که در میتینگهای سیاسی و تظاهراتهای سالهای ۱۳۲۰ تا کودتای ۱۳۳۲ نمایان است. رابطهٔ میان حکومت و شهر (سیاستهای فضایی حکومت و طراحی شهری)، حکومت و جامعه (شکلگیری عرصهٔ عمومی و ساخت فضاهای عمومی سیاسی) و رابطهٔ میان جامعه و شهر (فضامندی زندگی روزمرهٔ مردم معمولی) همه پیش از این تغییر نهایی، تحتتاثیر گفتمان جدید تغییر یافته بودند.
نویسنده ابتدا با بررسی فضاهای زندگی روزمره، قهوهخانهها، تکیه ها و زورخانهها را به عنوان فضاهای جمعی در تهران دوران قاجار مورد بررسی قرار می دهد. فضاهای زندگی روزمره زنان همچون اندرونی و حمامهای زنانه نیز مورد بررسی قرار میگیرند. انقلاب مشروطه، موجب شکلگیری عرصهٔ عمومی و ساخته شدن فضاهای عمومی سیاسی در زمینهٔ جامعهٔ شهری تکهتکهٔ پیش از خود بود. این عرصهٔ عمومی حاصل در کنار هم قرار گرفتن عرصههای جمعی متنوعی بود که با نیروی کنشهای سیاسی و مذهبی به هم پیوسته بودند. ثمرهٔ انقلاب مشروطه از دید نویسنده آغاز روندی است که به دگرگونی عرصهٔ عمومی و فضاهای عمومی سیاسی منجر شد و فعالیتهای سیاسی زنان نیز در این دگرگونی نقش داشت.
در بررسی استراتژیهای فضایی دولت برای بوروکراتیزه کردن و کالاییسازی شهر نویسنده نشان میدهد که دایرهٔ واژگان جدیدی در طراحی شهری در توسعهٔ شهر به کارگرفته میشود که متاثر از دانش فضایی جدیدی است. با توسعهٔ شهر، حکومت مراسمهایی مشابه مراسمهای مشروعیتبخش حکومتهای اروپایی را به کار میگیرد و شهر را به مثابه منظرگاه نمایش قدرت سلطنت در میادین، بلوارها و خیابانهای جدید بازطراحی میکند. در دوران میانهٔ دو جنگ جهانی، جامعهٔ شهری فضاهای حکومتی را به صحنهٔ اجتماعی زندهای تبدیل کرد. کافهها، سینماها و هتلها فضاهایی جدید برای طبقهٔ متوسط مدرن شدند که در شهرهای ایرانی پیش از آن بیسابقه بود. در همین زمان بوروکراتیزه کردن شهر توسط حکومت و کنترل فضاهای جدید و قدیم سرعت بیشتری مییابد که نتیجهٔ آن دوگانهسازی شهر و جامعه به دو قطب است: جدید و قدیم، سنتی و مدرن، شمال و جنوب. این گفتمان اجتماعی-فضایی رابطهٔ قدرتی میان این دو قطب شکل داد که هم نمودهای فضایی بسیار دارد و هم تا امروز پابرجاست.